Ўзбекистонда рўй берадиган дахшатли хукукбузарликлар анча вактдан бери сакланиб келмокда. 2004 йилда хам ушбу хукукбузарликлар дин эркинлиги, ўз фикрини ифодалаш эркинлиги, жамоат ташкилотларга кўшилиш ва йигилиш хукукларини ўз ичига олган холда давом этди. Ўзбекистонда суд тизими мустакил эмас хамда тергов жараёни давомида ва жазони ўташ мауссасаларида кийноклар кенг кўламда кўлланилади. Халкаро хамжамият томонидан танкидларга учраган Ўзбекистон хукумати кийнокларга карши кураш бўйича дастур кабул килди, лекин ушбу дастур амалиётда деярли ўзгаришларга олиб келмади. Ўзбекистон хукумати фукаролик жамияти гурухлари, оммавий ахборот воситалари, инсон хукуклари химоячилари ва сиёсий оппозицион партиялар фаолиятини назорат килиш, ушбу гурухлар аъзоларини таъкиб остига олиш, уларнинг фаолиятларини тўхтатишга ёки аралашишга каратилган амалиётини давом эттирмокда.
|
|
Ўзбекистон xукумати Америка Кўшма Штатларининг халкаро терроризмга карши эълон килинган кампаниясида асосий сафдошлардан бири хисобланади, лекин ушбу омил хукумат томонидан инсон хукукларини кўпол равишда бузилишга асос бўлмокда. Террорчиликда шубхаланаётган шахслар устидан ўтказилаётган ноодил суд жараёнлари инсон хукукларининг кўпол бузилиши натижаси бўлиб, бу xаммаси ноконуний суд хукмларига олиб келади хамда террорчиликка карши курашнинг сай-харакатларини ва конун устиворлиги тамойилини обрўйсизлантиради.
ий сабабларга кўра таъкиб остига олиш
Бир неча йиллар мобайнида Ўзбекистон хукумати “Ислом фундаментализми” тамгаси остида фукароларнинг хукумат томонидан белгиланган меъёрлардан ташкарига чикувчи исломий эътикодлари, амаллари ва диний ташкилотларга аъзоликлари учун озодлигидан махрум килиб келмокда.
1990 йиллар ўртасида Ўзбекистон хукуматининг мустакил Исломга карши кураши кампанияси бошланганидан бери хаммаси бўлиб карийб 7,000 киши камокка ташланган (“мустакил Ислом” - бу давлат томонидан расман белгиланиб берилган диний ташкилотлар ва меъёрлардан ташкари Ислом динига амал килиш ва уни ўрганиш). Ўзбекистон хукумати, ўз максадларига эришиш учун куч ишлатишга давъат этадиган исломий гурухлар билан ўз этикодларини тинч йўл билан ифода этадиган исломий гурухларни фаркламай, мустакил Исломга карши ушбу кампаниясини терроризмга карши курашиш тамгаси билан оклаяпти; шу йил март-апрель ойларида бўлиб ўтган портлашлар ва отишмаларни хам хукумат ўзининг аксил-террор харакатларини янада кучайтиришга омил сифатида бахолади.
2004 йил бошидан 1 ноябригача Human Rights Watch расман 241 та диний сабаблар асосида чикарилган хукмларни хужжатлаштирган; расмий хужжатлаштиришдан четда колган диний сабаблар билан очилган ишлар ва чикарилган хукмлар сони бундан анча юкори деб таъкидлашга эса етарли асос мавжуд. Милиция диний сабаблар билан кўлга олинган шахслардан керакли кўрсатмалар олиш учун уларга нисбатан кийноклар ва бошка ноконуний усуллар кўллайди. Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг кийноклар ва бошка ноконуний усуллар йўли билан олинган кўрсатмаларни далиллар ва исботлар каторидан чикариш xакидаги карорига карамасдан, судлар судланувчилар томонидан келтирилган кийноклар ва бошка ноконуний усуллар тўгрисидаги арзларни кўриб чикишмайди ва факат ноконуний йўллар билан олинган кўрсатмаларга асосланган холда, судланувчиларни узокйиллик камок жазоларига хукм килишади.
Ўзбекистонда камокхоналар жуда ёмон ахволда, айникса диний ва сиёсий сабабларга кўра камалган махбусларга нисбатан муносабат ёмон. Диний махбуслар кариндошларининг маълумотларига караганда, махбуслар камокхоналарда Президент Каримов номига кечирим сўраб хат ёзишга, ўз диний эътикодларидан воз кечишга ва ўзларини террорчи деб тан олишга мажбур килинадилар. Буни бажаришдан бош тортган диний махбуслар камокхона камераларида калтакланадилар, хатто баъзан уларга нисбатан янги жиноий ишлар кўзгатилади.
Терроризм бўйича суд жараёнлари
Март ва апрель вокеалари бўйича карийб 100 та киши терроризм, котиллик ва бошка айбловлар билан судланди. Human Rights Watch ва бошка кузатувчилар катнашган суд жараёнлари халкаро одил судлов меъёрларига жавоб бермади. Кўпгина судланувчилар террорчилик харакатларида катнашганликларидан бош тортишган ва тергов жараёнида милиция ходимлари уларга химоячи ва оила аъзолари билан кўришишни ман килишгани, улардан зарур кўрсатмаларни олиш учун уларга нисбатан кийноклар кўллашгани, тахдид килишгани ва босим ўтказишганини хабар килишган. Март–апрель вокеаларида катнашишда хамда Хизб ут-Тахрир ташкилотида (Ўзбекистонда ман килинган, зўрлик ишлатиш тамойилидан холи бўлган халкаро диний ташкилот) аъзоликда айбланаётган Бахтиёр Мўминов ва у билан биргаликда судланган тўртта шахс камокда кўлга олинган вактлари март ойининг охиридан август ойигача махфий сакланганлар. Бахтиёрнинг суддаги кўрсатмасига биноан у каттик калтакланган ва керакли кўрсатмаларни бериши учун электрошок билан кийнокка дучор килинган. Судья Б.Мўминовнинг ва бошка судланувчиларнинг хабарларини текширмасдан, Б. Мўминовни 16 йил камок жазосига хукм этди.
Кийноклар
Ўзбекистон хукумати амалиётда кийнокларга бархам бериш учун кўзга ташланарли хеч харакат килмади ва БМТ нинг Кийноклар бўйича Махсус Хисоботчиси томонидан 2002 йил Ўзбекистонга килинган ташрифидан сўнг чикарилган тавсияномаларни бажаришда эса энг паст кўрсаткичларни намойиш этди. Ўзбекистон Республикаси Олий Суди кийноклар ва бошка ноконуний усуллар йўли билан олинган кўрсатмаларни далиллар ва исботлар каторидан чикариш хакидаги карор кабул килди. Амалиётда эса судьялар ушбу карорни бажаришмайди. Ўзбекистон хукумати кийноклар ва бошка ноконуний харакатларга йўл кўйган хукукни мухофаза килиш органлари ходимларини жазога тортилганини таъкидлаб турсада, Human Rights Watch нинг кийноклар масалалари юзасидан килган мурожаатлари хукумат томонидан мунтазам равишда жавобсиз колдирилган. Судьялар мунтазам равишда кийноклар кўлланилиши натижасида олинган ва судланувчининг тергов пайтидаги босимлар натижасида берган кўрсатмаларга асосланиб, хукм чикаришади. Human Rights Watch тергов ва суддан олдин ушлаб туриш жараёнидаги кийноклар тугрисида хам ишончли манбаалардан маълумотлар олиб турибди.
Фукаролик жамияти вакилларини таъкиб остига олиш
2004 йилда Ўзбекистон хукумати халкаро нодавлат ташкилотларга хам махаллий нодавлат ташкилотларга нисбатан кўлланиладиган каттик чекланишларни кўллай бошлади ва шу тарика фукаролик жамияти устидан бўлган назоратини янада кучайтирди. 2004 йилда хукумат халкаро нодавлат ташкилотлар учун янги рўйхатдан ўтиш ва ўз фаолиятлари тўгрисида хисобот топшириш меъёрларини жорий этди; ушбу меъёрларга кўра халкаро нодавлат ташкилотлар энди Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлигидан режалаштирилаётган тадбирларининг мавзуси, жойи, вакти борасида рухсатнома олиши ва бундай тадбирга Вазирлик вакилини хам таклиф этиши лозим. Хукумат Ўзбекистонда фукаролик жамиятини кўллаб-кувватлашда улкан хисса кўшаётган Очик Жамият Институти халкаро нодавлат ташкилотини ёпди хамда оммавий ахборот воситаларини ривожлантириш бўйича ишлайдиган халкаро нодавлат ташкилот Интерньюс доирасида тузилган макаллий нодавлат ташкилот Интерньюс фаолиятини 6 ойга тўхтатиб кўйди. Мамлакатдаги барча аёллар хукуки бўйича ишлайдиган нодавлат ташкилотлар кайтадан давлат рўйхатидан ўтишга мажбур килинди.
2004 йил давомида Ўзбекистон хукумати бирорта хам инсон хукукларини химоя килиш ташкилотини рўйхатга олмади. Аксинча, бутун йил давомида хукумат инсон хукуклари бузилиши тўгрисидаги маълумотларнинг таркалиши олдини олиш ниятида инсон хукуклари химочиларини таъкиб остига олди, тахдид килди ва камокка олди. Хукумат вакиллари томонидан ўз фаолиятларини тўхтатиш хакида огохлантириш олганликларидан кейин иккита инсон хукуклари химоячилари номаълум шахслар томонидан каттик калтакланишди. 16 феврал куни хукумат инсон хукуклари химоячиси Муйдинжон Курбоновни камокка олди ва 3 кун мобайнида химоячи ва карндошларига кўрсатмасдан камокхонада саклади. Шу кунлар мобайнида унга нисбатан тахдидлар бўлди ва у аввалдан уюштирилган хужжатларга кўл кўйишга мажбур этилди. Ўзининг инсон хукуклари фаолияти учун Муйдинжон Курбонов курол-ярогларга ноконуний эгалик килишда айбланди ва 3 йил камок жазосига хукм этилди. Халкаро хамжамият танкиди ва ариза натижасида ушбу хукм жарима билан алмаштирилди.
Ўзбекистон хукумати норозилик кўча намойишлари ўтказмокчи бўлган инсон хукуклари фаолларини таъкиб остига олишда, камокка олишда ва уй камогида саклаб туришда давом этмокда. Масалан, июнь ойида хукумат ерини махаллий хокимият томонидан ноконуний равишда тортиб олинишига норози бўлиб, намойиш ўтказишни режалаштирган фермер Баходир Чориевни ва унинг кариндошларини уй камогида ушлаб туриш йўли билан намойиш жойига боришларини олдини олди. Милиция ходимлари Чориев ва унинг 18 та кариндошларини автобусга ўтиргизиб, Тошкент шахрининг чеккасига олиб бориб сўрокка тутган ва уларнинг паспортларини олиб кўйган.
Сайловлар
Ўзбекистонда хакикий оппозицион партиялар мавжуд эмас. Хукумат 26 декабрга тайинланган парламент сайловларида катнашишни мўлжаллаган оппозицион сиёсий партияларни рўйхатдан ўтказмади. Бирлик оппозицион сиёсий партиясининг рўйхатдан ўтиш учун топширилган хужжатлари бир неча марта Адлия Вазирлиги томонидан кайтарилди ва хужжатлар охирги марта январь ойида топширилганда Вазирлик партия аъзолари рўйхати калбакилаштирилган, деб иддао килди. Ушбу масала Ўзбекистон Олий Судига топширилганда эса Суд партияни рўйхатдан ўтказиш масаласини суд кўриб чикмайди, деб аризани кайтарди. Конун ташаббус гурухлари томонидан сайловлар учун мустакил номзодларнинг кўрсатилишини таъкидлаб ўтсада, амалиётда мустакил номзодлар таъкиб остига олинди, уларга нисбатан тахдидлар ва хар-хил халакит берувчи омиллар уюштирилди, натижада жуда озчилик мустакил номзодлар сайловларда катнашиш учун рўйхатга олинди. Хукумат мустакил кузатувчиларга сайлов участкаларида сайлов жараёнини кузатишга xам рухсат бермади. Мамлакат сайлов конунчилигидаги жиддий камчиликларни, оппозицион сиёсий партиялар рўйхатга олинмаганлигини ва оммавий ахборот воситаларига кўйилган чекловларни таъкидлаб ўтиб, Европада Хавфсизлик ва Хамкорлик Ташкилотининг (ЕХХТ) Демократик Ташкилотлар ва Инсон Хукуклари Идораси (ДТИХИ) бўлажак Ўзбекистон парламент сайловларига чекланган сайловларни кузатиш миссиясини жўнатишга карор килди.
Асосий халкаро томонлар
Июль ойида Америка Кўшма Штатлари Давлат Департаменти Ўзбекистон хукумати Ўзбекистон - АКШ ўртасида имзоланган икки томонлама хамкорлик шартномасидан келиб чикадиган инсон хукуклари борасидаги мажбуриятларини етарли равишда бажармади, деган хулосага келди ва шу сабабли Ўзбекистонга АКШ xукумати ёрдами пулидан 18 миллион АКШ долларини ажратмасликка карор килди. Аммо август ойида АКШ Мудофаа Департаменти ушбу карордан келиб чикадиган мухим хулосаларни эътиборга олмай, мудофаа сохасида Ўзбекистон хукуматига 21 миллион АКШ доллари ажратилишига карор килинганини эълон килди. АКШ хукумати Ўзбекистон хукуматини халкаро терроризмга карши курашда мухим хамкор сифатида эътироф этиб келмокда.
Европа Иттифоки – Ўзбекистон Хамкорлиги Кенгаши ўзининг январь ойидаги учрашувида Хамкорлик тўгрисидаги Шартноманинг (ХШ) бажарилиши жараёнини кўриб чикди. ХШ сининг асосий талабларидан бири хар икки томон хукуматлари фукаролик ва сиёсий хукукларни кафолатлашидир. Европа Иттифоки Ўзбекистон хукуматидан ушбу талабни бажариш учун аник ислохотлар ўтказиш тўгрисида сўз олишнинг уддасидан чикмади ва муддатидан олдин Ўзбекистонда кийноклар масаласини ечиш ва фукаролик жамиятини ривожлантириш учун кредит ажратиб кўйди; вахоланки, бу сохаларда ютуклар кузатилмади.
2004 йил март ойида ўзининг бир йил олдин Ўзбекистон хукумати олдига кўйилган сиёсий талабномаларини бажариш муддати тугаганидан сўнг Европа Таъмирлаш ва Тараккиёт Банки (ЕТТБ) Директорлар Кенгаши Ўзбекистон хукуматига тўгридан-тўгри ажратиладиган ёрдам пулини тўхтатиб кўйиш каби мисли кўрилмаган карорга келди ва Ўзбекистон хукумати кўйилган талабномаларни бажара олмади, деб хулоса килди. Банк факатгина хусусий сектор, ва жамоат секторига, агар бу тўгридан-тўгри ахолининг фаровонлигини оширишга каратилган бўлса ёки кўшни давлатларга фойда келтирадиган бўлса, пул ажратишга карор килди.
Ўзбекистон хукуматига талабномалар Банкнинг 2003 йил йиллик мажлисининг Тошкентда ўтказилишидан икки ойдан камрок вакт илгари Банкнинг Ўзбекистон учун 2003 йил мамлакат стратегиясида эълон килинган эди. Сиёсий талабномалар асосан инсон хукукларига тегишли бўлиб, куйидагилардан иборат: оммавий ахборот воситалари учун юкорирок сиёсий очиклик ва эркинлик; мустакил фукаролик жамияти ташкилотларини рўйхатдан ўтказиш ва улар учун эркин фаолият юритишга шароит яратиб бериш; БМТ Кийноклар бўйича Махсус Хисоботчисининг Ўзбекистон хукуматига бўлган тавсияномаларини бажариш.
БМТнинг Инсон Хукуклари Комиссияси Ўзбекистонда инсон хукуклари сохасида мунтазам давом этиб келаётган муаммоларни эътиборга олиб, Ўзбекистон бўйича инсон хукуклари холатини ўрганиш учун махсус таркиб тузишга карор килди. 2004 йили октябрь ойида БМТ Инсон Хукуклари Комиссияси томонидан тайинланган Ўзбекистон бўйича Мухсус Эксперт ахволни ўрганиш учун Ўзбекистонга ташриф буюрди. У ўзининг кузатишлари бўйича хисоботини БМТ Комиссиясининг янаги йигилишида такдим этади.




